İki arsa sahibi aynı müteahhitten aynı gün teklif aldı. Birine "dört dairenin ikisi sizin" denildi, diğerine "satış gelirinin yüzde kırkı sizin" denildi. İkisi de makul göründü. Bir yıl sonra ilkinin elinde teslim edilmiş iki daire vardı; ikincisi ise satılmamış daireler, değişen piyasa ve gelir hesabı üzerine yazışıyordu. Fark şans değildi: iki farklı sözleşme modeliydi ve riskin kimde olduğu baştan belirlenmişti.
Bu yazıda kat karşılığı ile hasılat paylaşımı modelini, arsa sahibinin imzadan önce görmesi gereken sorular üzerinden karşılaştırıyoruz. Amaç "hangisi iyi" demek değil; hangi modelin hangi durumda daha az risk taşıdığını gösterip sözleşmeye yazılması gereken maddeleri sıralamak.
Özet: Kat karşılığı ile hasılat paylaşımı arasındaki temel fark nedir?
Kat karşılığı modelinde arsa sahibi arsa payının bir kısmını müteahhide devreder, karşılığında bitmiş projeden belirli bağımsız bölümleri (daireleri) alır. Hangi dairelerin kime ait olduğu sözleşmede baştan yazılıdır; satış fiyatı arsa sahibini ilgilendirmez. Hasılat paylaşımı modelinde ise projedeki bağımsız bölümler satılır ve satıştan elde edilen gelir, önceden belirlenen oranda paylaşılır. Arsa sahibi daire değil, para alır (ya da gelir payı karşılığı daire seçer).
Pratik sonuç şudur: kat karşılığında satış riskini müteahhit taşır, arsa sahibi inşaatın bitip bitmeyeceğine odaklanır. Hasılat paylaşımında ise hem inşaat riski hem satış ve fiyat riski iki tarafa dağılır; arsa sahibinin takip etmesi gereken konu sayısı artar. Hangi modelin seçileceği; arsanın büyüklüğüne, arsa sahibinin nakit ihtiyacına ve satış sürecine ne kadar müdahil olmak istediğine bağlıdır.
Her iki modelde de ortak kural geçerlidir: sözleşme, hangi aşamada kimin neyi yapacağını ve ihlalde ne olacağını yazmıyorsa, anlaşmazlıkta elde kalan tek şey sözlü güvencelerdir.
Karşılaştırma tablosu: İki model hangi kalemlerde ayrışır?
| Kalem | Kat karşılığı | Hasılat paylaşımı |
|---|---|---|
| Arsa sahibine ne verilir? | Önceden belirlenmiş bağımsız bölümler | Satış gelirinden oransal pay |
| Satış fiyatı riski | Müteahhitte | İki tarafa dağılır |
| Arsa payı devri | Müteahhitin payı için, sözleşmede yazılan takvimle | Satılan bölümler için, satışa paralel |
| Arsa sahibinin takip yükü | İnşaatın ilerlemesi, kalite, teslim | İnşaat, satış fiyatları, satış kayıtları, gelir dökümü |
| Belirsizlik | Teslim tarihi ve şartname | Toplam gelir ve nihai pay tutarı |
| Ön denetim ihtiyacı | Teminat, şerh, gecikme cezası | Teminat, satış fiyat tabanı, hesap şeffaflığı |
Kat karşılığı sözleşmesi hangi şekilde yapılmalıdır?
Arsa payının devrini taahhüt eden bir sözleşme, taşınmaz mülkiyetini devretmeyi içerdiği için resmi şekilde yapılmalıdır. Uygulamada bu, sözleşmenin noterde düzenleme şeklinde ya da tapu müdürlüğünde yapılması anlamına gelir. Adi yazılı, imzalı bir kağıt çoğu zaman yeterli sayılmaz; sonradan bağlayıcılık tartışması çıkabilir. Kesin hukuki değerlendirme için avukatınıza danışın; ancak uygulamada izlenen yol şudur:
- Arsanın tapu kaydı ve takyidat (şerh, ipotek, haciz) durumu tapu müdürlüğünden alınır.
- Müteahhidin kimlik, vergi ve yeterlilik belgeleri istenir; müteahhit şirketse imza sirküleri ve yetki belgesi kontrol edilir.
- Sözleşme taslağı bir avukat tarafından incelenir.
- Sözleşme noterde ya da tapuda resmi şekilde düzenlenir.
- Arsa payı devri ya da devir vaadi, sözleşmedeki takvime göre yapılır; arsa sahibinin payına ilişkin tapu şerhi ve teminatlar bu aşamada devreye girer.
Arsa payı devrinin zamanlaması ayrı bir karar konusudur. Peşin devir, müteahhide kredi ve satış kolaylığı sağlar ama arsa sahibinin elindeki güvenceyi azaltır. Aşamalı devir daha güvenlidir. Bu konuyu arsa payı devri yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Hasılat paylaşımında gelir nasıl hesaplanır ve kim denetler?
Hasılat paylaşımında gelir; satış sözleşmelerindeki toplam bedelden, sözleşmede açıkça sayılan kesintiler düşülerek hesaplanır. Kritik nokta hangi kalemlerin düşüleceğinin baştan yazılmasıdır. Çünkü "hasılat" ile "net kâr" aynı şey değildir.
Sözleşmede şu sorulara net cevap bulunmalıdır:
- Pay, brüt satış bedelinden mi yoksa kesintiler sonrası tutardan mı hesaplanır?
- Komisyon, pazarlama ve satış ofisi giderleri paydan düşülür mü, düşülürse üst sınırı nedir?
- Vergi ve harçlar hesapta nasıl yer alır? (Bu kalem için mali müşavirinize danışın.)
- Satış fiyat listesini kim belirler, indirim yetkisi kimdedir? İndirim için arsa sahibinin yazılı onayı gerekiyor mu?
- Arsa sahibi, satış sözleşmelerini ve tahsilat kayıtlarını görebilir mi? Hangi aralıkla rapor verilir?
- Satışlar ayrı bir hesapta mı toplanır, yoksa müteahhidin genel hesabına mı girer?
Bu soruların cevabı yoksa model "gelir paylaşımı" değil "güvene dayalı paylaşım" olur. Güven önemlidir, ancak sözleşme güvenin yerine geçmemeli, onu yazıya dökmelidir.
Hangi modelde arsa sahibinin elinde hangi güvence olur?
Her iki modelde de güvence mantığı aynıdır: işin yarım kalma ihtimaline karşı arsa sahibinin elinde somut bir şey olmalıdır. Güvenceleri yazının geri kalanında sırayla kurmanız gerekir.
Teminat mektubu ve ipotek
Banka teminat mektubu, müteahhidin sözleşmeyi ihlali halinde tahsil edilebilen bir güvencedir. Mektubun tutarı, süresi ve hangi durumda nakde çevrileceği sözleşmede yazmalıdır. Süresi dolan teminatın yenilenmesi ayrı bir madde olmalıdır. Ayrıntı için teminat ve gecikme cezası yazımıza bakabilirsiniz.
Tapu şerhi
Arsa sahibinin teslim alacağı bağımsız bölümler için tapuya şerh konulabilir. Hasılat paylaşımında ise satışa çıkan her bölüm için tapu devri ile tahsilatın hangi sırayla yapılacağı belirlenmelidir. Önce tapu, sonra para ya da tersi, ikisi de risk yaratır; en güvenlisi ikisini aynı gün, aynı işlemde yapmaktır.
Gecikme cezası ve kira yardımı
Kat karşılığında teslim tarihi gecikirse arsa sahibi başka bir evde oturuyorsa kira yardımı sürer mi, gecikme cezası günlük mü aylık mı işler, bunlar yazılmalıdır. Hasılat paylaşımında arsa sahibi genellikle yerleşik değildir; yine de teslim gecikmesi, satış takvimini kaydıracağı için nakit akışını etkiler. Daire dağılımı ve kira yardımı ayrıntıları bu yazımızda mevcut.
Hangi durumda kat karşılığı, hangi durumda hasılat paylaşımı daha uygundur?
Kat karşılığı, sabit ve öngörülebilir bir sonuç isteyen arsa sahibi için daha uygundur: hangi dairelerin alınacağı bellidir, satış piyasasını izlemek gerekmez. Ailenin kendi kullanımı için daire istenmesi bu modeli doğal seçim yapar. Küçük ve orta ölçekli arsalarda en yaygın model de budur.
Hasılat paylaşımı ise arsa sahibinin daire değil nakit istediği, projenin satış potansiyelinin güçlü olduğu ve arsa sahibinin satış sürecini şeffaf biçimde izleyebildiği durumlarda mantıklıdır. Büyük arsalarda ve çok bölümlü projelerde tercih edilebilir. Bu modelde avukat ve mali müşavir desteği zorunluluğa yakındır.
Karar verirken kendinize şu üç soruyu sorun:
- Bu arsadan ne almak istiyorum: daire mi, nakit mi?
- Satış piyasasındaki dalgalanma riskini taşımaya hazır mıyım?
- Satış kayıtlarını düzenli takip edecek zamanım ve desteğim var mı?
İlk soruya "daire" cevabı veriyorsanız çoğunlukla kat karşılığı, "nakit" ve diğer iki soruya "evet" diyorsanız hasılat paylaşımı değerlendirilebilir. Paylaşım oranının nasıl belirlendiğini paylaşım oranı yazımızda anlattık.
İmzadan önce hangi belgeler istenmeli?
Model hangisi olursa olsun, müteahhitten şu belgeler istenmelidir:
- Vergi levhası, ticaret sicil kaydı ve imza sirküleri
- Daha önce tamamlanmış projelerin listesi ve iskân belgeleri
- Müteahhidin yetki belgesi ve yapı denetim ile çalışma durumu
- Proje ve ruhsat bilgisi: ruhsat alınmış mı, alınacaksa tahmini süre nedir?
- Teminat mektubu taslağı ve veren banka bilgisi
Belgeleri istemek güvensizlik değil, normal süreçtir. Karşı taraf bu belgeleri vermekte isteksizse, bu da bir bilgidir. Müteahhit seçimi için müteahhit seçimi rehberimiz ayrıntılı bir kontrol listesi içerir.
Sözleşme sonrası: Model ne olursa olsun neleri takip etmelisiniz?
Sözleşme imzalandıktan sonra arsa sahibinin görevi bitmez. Kat karşılığında hakedişin ve yapı denetim raporlarının ilerlemeyle uyumlu olup olmadığına bakılır; ek iş ya da fiyat farkı talepleri yazılı onay sırasına göre yönetilir. Hasılat paylaşımında ek olarak her ay satış listesi, tahsilat dekontları ve paylaşım hesabı karşılaştırılır.
İki modelde de sorun çıktığında yapılacak ilk iş, sözleşmedeki bildirim ve ihtar maddesini okumaktır. Çünkü süreler ve bildirim yolu genellikle orada yazılıdır; yanlış kanaldan yapılan bildirim hakkı zayıflatabilir.
Sonuç: Seçim modelden çok sözleşmenin netliğine bağlıdır
Kat karşılığı ve hasılat paylaşımı aynı arsayla iki farklı yol sunar. Birinde sonuç daha öngörülebilir, diğerinde potansiyel getiri ve takip yükü daha yüksektir. Hangisini seçerseniz seçin; resmi şekil, teminat, tapu sırası, gecikme hükümleri ve bilgi hakkı yazıya dökülmedikçe model tek başına sizi korumaz.
Numes Yapı olarak hizmetlerimiz kapsamında arsa sahipleriyle sözleşme öncesi aşamadan itibaren çalışıyoruz; tamamladığımız çalışmaları projelerimiz sayfasında görebilirsiniz. Elinizdeki arsa için hangi modelin uygun olduğunu konuşmak, taslak sözleşmeyi birlikte gözden geçirmek isterseniz iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.
Kat Karşılığı mı, Hasılat Paylaşımı mı? Arsa Sahibi İçin Model Seçimi