Kalıp sökülürken bir kiriş çöküyor, ya da kazı sırasında yan parseldeki binanın bahçe duvarında çatlak beliriyor. O anda ilk sorulan soru "kim ödeyecek?" olur. Cevap çoğu zaman sözleşmenin sigorta maddesinde yazar — ya da yazmaz. Kat karşılığı sözleşmelerde en kısa geçilen madde genellikle budur: "Yüklenici inşaatı sigortalatacaktır." Bu tek cümle; poliçenin türünü, bedelini, lehtarını, süresini ve komşuya verilen zararı kapsayıp kapsamadığını söylemez.
Bu yazıda inşaat all risk sigortasını (Türkçe adıyla inşaat tüm riskler sigortası, kısaltmasıyla CAR) arsa sahibinin bakış açısından ele alıyoruz: poliçe neyi korur, kim yaptırır, sözleşmeye hangi cümlelerle yazılır ve imzadan sonra hangi belgeleri istemeniz gerekir. Prim tutarı ya da oran vermiyoruz; bunlar projeye, sigorta şirketine ve döneme göre değişir.
Özet: İnşaat all risk sigortası nedir, arsa sahibi neden ilgilenmeli?
İnşaat all risk (CAR) sigortası, inşaat süresince yapılmakta olan işi, şantiyedeki malzemeyi ve isteğe bağlı olarak inşaat ekipmanını; yangın, sel, deprem, hırsızlık, çökme ve işçilik kaynaklı ani hasarlara karşı güvence altına alan bir mühendislik sigortasıdır. Poliçeye eklenen üçüncü şahıs mali sorumluluk teminatı, komşu binalara, yoldan geçenlere ve kamu altyapısına verilen zararı da kapsar.
DASK bitmiş konut binasını sigortalar; yıkımdan iskâna kadar geçen süre DASK'ın dışında kalır. Bu boşluğu kapatan poliçe CAR'dır. Kat karşılığı modelde arsa sahibi bu dönemde hem arsa payının sahibi hem de bitmemiş yapının ileride maliki olacaktır; büyük bir hasarda müteahhit zararı karşılayamazsa iş durur ve arsa sahibinin daireleri de durur.
Bu yüzden arsa sahibinin üç şeyi sözleşmeye yazdırması gerekir: poliçeyi kimin yaptıracağı, hangi bedel ve teminatlarla yaptıracağı ve tazminatın kime ödeneceği. Poliçenin bir kopyası işe başlamadan önce arsa sahibine teslim edilmelidir.
İnşaat all risk sigortası neleri kapsar?
Standart bir CAR poliçesi iki ana bölümden oluşur: maddi hasar (yapılan iş ve malzeme) ve üçüncü şahıs mali sorumluluk. Ekipman, enkaz kaldırma ve bakım dönemi gibi kalemler çoğunlukla ek teminat olarak eklenir; poliçede ayrıca yazmıyorsa yoktur.
Aşağıdaki tablo, arsa sahibinin poliçeyi okurken arayacağı başlıkları özetler. "Ek teminat" yazan satırlar, sözleşmede açıkça istenmezse poliçeye girmeyebilir.
| Teminat kalemi | Ne korur? | Arsa sahibi için önemi |
|---|---|---|
| Sözleşme konusu iş | Yapılmış betonarme, duvar, tesisat, ince işler | Yarım kalan yapının değeri burada |
| Şantiyedeki malzeme | Henüz monte edilmemiş demir, doğrama, kablo | Hırsızlık ve yangında kayıp büyük olur |
| Üçüncü şahıs mali sorumluluk | Komşu bina, araç, yaya, altyapı hasarı | Kazı ve iksa döneminde kritik |
| Enkaz kaldırma masrafları | Hasar sonrası temizlik ve söküm | Yeniden başlamanın ilk maliyeti |
| İnşaat makine ve ekipmanı | Vinç, kalıp sistemi, iskele | Müteahhidin malı; ayrı da sigortalanabilir |
| Bakım (garanti) dönemi | Teslim sonrası, yüklenicinin onarım işleri sırasında doğan hasar | Teslim ile kesin kabul arası boşluk |
| Deprem ve sel | Doğal afet kaynaklı hasar | İstanbul'da poliçede açıkça yer almalı |
Hangi durumlar genellikle kapsam dışıdır?
CAR poliçesi "her şey" demek değildir; isimdeki "all risk" ifadesi, poliçede sayılan istisnalar dışındaki ani ve beklenmedik hasarlar anlamına gelir. Arsa sahibinin bilmesi gereken tipik istisnalar:
- Tasarım ve proje hatası: Hatalı statik hesaptan doğan hasarın kendisi çoğu poliçede kapsam dışıdır ya da sınırlı tutulur. Bu risk tasarımcının mesleki sorumluluğu ve sözleşmedeki ayıp hükümleriyle yönetilir.
- Gecikme ve kira kaybı: Hasar nedeniyle teslimin gecikmesinden doğan zarar, poliçe değil sözleşmedeki gecikme cezası ve kira yardımı maddeleriyle karşılanır.
- Aşınma, korozyon, kusurlu malzemenin kendisi: Ani olmayan bozulmalar kapsanmaz.
- İşçi yaralanmaları: Çalışanların iş kazası riski SGK ve ayrı bir işveren mali sorumluluk sigortası ile yönetilir; CAR'ın üçüncü şahıs teminatı çoğunlukla şantiye çalışanlarını dışarıda bırakır.
- Sözleşmeden doğan cezalar: Yüklenicinin arsa sahibine ödeyeceği cezai şart sigortalanmaz.
Bu nedenle CAR, teminat mektubu ve gecikme cezasının yerine geçmez; onları tamamlar. Teminat ve ceza maddelerinin nasıl kurulacağını blog sayfamızdaki sözleşme yazılarında ayrıntılı anlattık.
Kat karşılığı inşaatta sigortayı kim yaptırmalı?
Kat karşılığı ve anahtar teslim modellerde CAR poliçesini yüklenici (müteahhit) yaptırır ve primini öder; bu, maliyeti de riski de yöneten tarafın o olması nedeniyle uygulamada yerleşmiş bir dağılımdır. Ancak bu dağılım kendiliğinden geçerli değildir: sözleşmede açıkça yazılması gerekir.
Arsa sahibinin burada karar vermesi gereken asıl soru "kim öder" değil, "poliçede ben nerede duruyorum?" sorusudur. Bir CAR poliçesinde üç rol vardır:
- Sigorta ettiren: Poliçeyi yaptıran ve primi ödeyen taraf; genellikle yüklenici.
- Sigortalılar: Poliçenin koruduğu taraflar. Arsa sahibi (iş sahibi), yüklenici ve gerekirse alt yükleniciler birlikte sigortalı olarak yazılabilir.
- Lehtar (dain-i mürtehin): Tazminatın kime ödeneceğini belirleyen kayıt. Proje kredisi varsa banka buraya yazılır; arsa sahibi de kendi payı oranında lehtar olarak eklenebilir.
Arsa sahibi poliçede yalnızca "iş sahibi" olarak geçiyor ama tazminat tek başına yükleniciye ödeniyorsa, büyük bir hasarda paranın onarıma mı yoksa yüklenicinin başka borçlarına mı gideceğini kontrol edemezsiniz. Bu yüzden sözleşmeye, tazminatın öncelikle hasarlı işin onarımında kullanılacağı ve bunun yapı denetim raporuyla belgeleneceği yazılmalıdır.
Çapraz sorumluluk maddesi neden önemli?
Arsa sahibi ve yüklenici aynı poliçede sigortalıysa, birinin diğerine verdiği zarar normalde "kendi kendine zarar" sayılabilir. Çapraz sorumluluk (cross liability) klozu, her sigortalıyı ayrı bir poliçe sahibi gibi değerlendirir. Örneğin yüklenicinin vinci arsa sahibinin aynı parselde oturduğu mevcut yapıya zarar verirse, bu kloz sayesinde hasar üçüncü şahıs teminatından değerlendirilebilir. Arsa sahibinin projede ayrıca kendi binası, dükkânı ya da deposu varsa bu klozu isteyin.
Sigorta bedeli nasıl belirlenir, eksik sigorta ne demek?
Maddi hasar bölümünde sigorta bedeli, inşaatın tamamlandığı haldeki yeniden yapım değerine (sözleşme bedeli ya da yaklaşık maliyet) göre belirlenmelidir. Kat karşılığı modelde ortada bir "sözleşme bedeli" olmadığı için bu rakam, yüklenicinin yaklaşık maliyet hesabından ya da yapı denetimin onayladığı yaklaşık maliyetten alınır.
Bedel düşük tutulursa prim düşer, ama hasarda eksik sigorta durumu doğar: sigorta şirketi, poliçe bedelinin gerçek değere oranı kadar ödeme yapar. Basit bir örnek: gerçek değeri 100 birim olan bir iş 60 birime sigortalanmış ve 10 birimlik hasar oluşmuşsa, şirket 10 birimin tamamını değil yaklaşık 6 birimini öder. Kalan fark kimin cebinden çıkacak, sözleşmede yazmıyorsa tartışma başlar.
Sözleşmeye yazdırılması gereken bedel kuralları:
- Sigorta bedeli, iş programındaki toplam yaklaşık maliyetten düşük olamaz.
- Maliyet artışı ya da ek iş nedeniyle bedel arttığında poliçe zeyilname ile güncellenir; güncelleme yüklenicinin yükümlülüğüdür.
- Muafiyet (hasarın sigortalı tarafından karşılanan ilk kısmı) tutarı yükleniciye aittir ve arsa sahibinin payından düşülemez.
- Üçüncü şahıs teminat limiti, parselin konumuna göre değerlendirilir: bitişik nizam, eski komşu bina, derin kazı ve iksa varsa limit buna göre yüksek tutulur.
Bitişik nizamın yaygın olduğu İstanbul'un eski mahallelerinde, kazı ve iksa dönemi komşu bina hasarı açısından en riskli dönemdir. Üçüncü şahıs limitini belirlerken komşu binaların durumunu da gösteren komşu tespit raporunu ve zemin etüdünü sigorta şirketine verin; yanlış ya da eksik beyan, hasar anında ödemeyi tehlikeye atar.
Poliçe ne zaman başlamalı, ne zaman bitmeli?
Poliçe şantiyede ilk fiziki işin başladığı gün yürürlükte olmalıdır; kat karşılığı dönüşüm projelerinde bu çoğunlukla yıkım ya da hafriyat günüdür. Bitiş, geçici kabul veya iskân ile işin teslim edildiği tarihtir; sonrasında bakım dönemi ek teminatı devreye girer.
Sıra şöyle kurulmalıdır:
- Sözleşme imzası: Sigorta maddesi, bedel kuralları ve lehtar kaydı sözleşmeye yazılır.
- Ruhsat ve işe başlama öncesi: Yüklenici poliçeyi düzenletir; poliçe ve genel şartlar arsa sahibine teslim edilir.
- Yıkım/hafriyat günü: Poliçe başlangıç tarihi bu günden önce olmalıdır. Yıkımın ayrı bir yükleniciye verildiği projelerde, yıkım yüklenicisinin de sorumluluk sigortası istenmelidir.
- İnşaat süresince: Bedel değiştikçe zeyilname yapılır; iş programı uzarsa poliçe süresi de uzatılır.
- Teslim ve iskân: Poliçe sona erer, bakım dönemi teminatı başlar. Bitmiş konut binası için bağımsız bölüm bazında DASK yaptırılır.
En sık görülen boşluk dördüncü adımdadır: iş programı altı ay uzar, poliçe ise orijinal bitiş tarihinde sona erer. Uzatma talebi zamanında yapılmazsa bina en kritik dönemde — ince işler ve tesisat malzemesinin şantiyede yoğunlaştığı aylarda — sigortasız kalır. Sözleşmeye "poliçe süresi, işin fiilen teslimine kadar kesintisiz uzatılır" cümlesini ekleyin.
Hasar olursa sıra nedir, kim ne yapar?
Hasar anında sorumluluk sırası baştan belli olmalıdır; sözleşmede yazılmazsa ilk günler "kim arayacak?" tartışmasıyla geçer. Önerilen akış:
- Can ve çevre güvenliği: Şantiye şefi alanı güvenli hale getirir, gerekiyorsa iş durdurulur.
- Kayıt: Hasar fotoğraflanır, şantiye günlüğüne işlenir; yapı denetim kuruluşu bilgilendirilir.
- İhbar: Yüklenici, poliçede yazan süre içinde sigorta şirketine yazılı ihbar yapar ve arsa sahibine bilgi verir. Bu süreyi kaçırmak tazminatı riske atar.
- Eksper incelemesi: Hasarlı bölüm eksper görmeden sökülmez veya onarılmaz; güvenlik gerektiriyorsa önce kayıt altına alınır.
- Komşu hasarı varsa: Komşu tespit raporu ile hasar sonrası durum karşılaştırılır; üçüncü şahıs dosyası açılır.
- Onarım ve belge: Onarım yapı denetim gözetiminde yapılır, tazminatın onarımda kullanıldığı belgelenir.
Hasar nedeniyle iş programı kayarsa, bu sürenin gecikme cezasından düşülüp düşülmeyeceği de sözleşmede yazmalıdır. Genelde makul yaklaşım, sigortalı ve yüklenici kusuru olmayan olayların süre uzatımı gerekçesi sayılması, yüklenici kusurlu olaylarınsa sayılmamasıdır.
Sözleşmeye sigorta maddesi nasıl yazılmalı?
İyi bir sigorta maddesi; poliçe türünü, sigortalıları, bedel kuralını, süreyi, belge teslimini ve ihlalin sonucunu tek tek sayar. "Yüklenici gerekli sigortaları yaptıracaktır" cümlesi bunların hiçbirini söylemez.
Arsa sahibinin avukatıyla birlikte sözleşmeye koymasını önerdiğimiz başlıklar:
- Poliçe türü: İnşaat all risk (CAR) poliçesi; deprem, sel ve üçüncü şahıs mali sorumluluk teminatlarıyla birlikte.
- Sigortalılar ve lehtar: Arsa sahibi(leri) ve yüklenici birlikte sigortalı; tazminatın onarıma kullanılacağı ve arsa sahibinin yazılı onayı olmadan başka amaçla kullanılamayacağı.
- Bedel: Toplam yaklaşık maliyetten az olmamak; ek iş ve maliyet değişiminde zeyilname ile güncellenmek.
- Süre: İlk fiziki işten fiili teslime kadar kesintisiz; bakım dönemi teminatı dahil.
- Belge teslimi: Poliçe, genel ve özel şartlar ile her zeyilnamenin bir kopyası düzenlendiği tarihten itibaren belli bir süre içinde arsa sahibine teslim edilir.
- Prim ve muafiyet: Prim ve muafiyet bedelleri yükleniciye aittir.
- İhlal sonucu: Poliçe yaptırılmaz, yenilenmez ya da iptal olursa arsa sahibi poliçeyi kendisi yaptırıp bedeli hakedişten veya teminattan mahsup edebilir; tekrarlayan ihlal fesih sebebidir.
Son madde en çok atlanandır ve en çok işe yarayandır: poliçenin süresi dolduğunda ne yapacağınızı önceden bilmek, sigortasız bir şantiyeyi haftalarca izlemekten iyidir.
Hangi belgeleri isteyip kontrol etmelisiniz?
Poliçeyi aldığınızda şu beş noktayı kontrol edin:
- Proje adresi ve ada/parsel bilgisi ruhsatla aynı mı?
- Sigortalılar arasında adınız (ya da kat malikleri adına yetkili kişi) yazıyor mu?
- Başlangıç tarihi yıkım/hafriyat tarihinden önce mi, bitiş tarihi iş programıyla uyumlu mu?
- Deprem ve üçüncü şahıs teminatları poliçede açıkça yer alıyor mu, limitleri ne?
- Muafiyet tutarı ve özel istisnalar (örneğin "kazı nedeniyle komşu yapı hasarı hariç" gibi bir kloz) var mı?
Son satırdaki türden bir istisna, kazı ve iksa yapılan bir projede üçüncü şahıs teminatını pratikte boşaltır. Böyle bir kloz görürseniz, sigorta şirketinden kaldırılmasını ya da ek primle teminata alınmasını yükleniciden yazılı olarak isteyin.
Kentsel dönüşüm projelerinde dikkat edilecek ek nokta var mı?
Evet: çok malikli projelerde kimin adına imza atılacağı ve belgelerin kime teslim edileceği netleştirilmelidir. Kentsel dönüşümde arsa sahibi tek kişi değil, onlarca malikten oluşan bir topluluktur.
Pratik öneriler:
- Kat malikleri kurulu, sigorta belgelerini almak ve kontrol etmekle yetkili bir temsilci belirlesin; yetki kurul kararıyla yazılsın.
- Poliçede sigortalı olarak tüm malikleri tek tek yazmak yerine "arsa malikleri" ifadesi ile tapu kayıt listesi eklenebilir; bunu sigorta şirketiyle netleştirin.
- Malikler kira yardımı aldıkları dönemde binada oturmadıkları için şantiyeyi seyrek görür; aylık ilerleme raporuna "sigorta durumu" satırı eklenmesini isteyin.
- Riskli yapı tespiti, yıkım ve yeniden yapım süreci hakkında blog sayfamızda adım adım yazılar bulabilirsiniz.
Sonuç: Sigorta maddesi müteahhidin ciddiyetini nasıl gösterir?
Sigorta maddesini netleştirmek, müteahhidin işi nasıl yöneteceğine dair erken bir testtir. Poliçeyi zamanında yaptıran, bedeli maliyetle uyumlu tutan ve belgeleri istenmeden paylaşan bir yüklenici, hakediş ve teslim takviminde de benzer disiplin gösterir. Poliçe göstermekte zorlanan ya da "zaten var" deyip kopyasını vermeyen bir yüklenici ise size bilgi vermiş olur.
Numes Yapı olarak sigorta, teminat ve iş programı maddelerini sözleşme aşamasında birlikte yazıyoruz; hangi işleri nasıl yürüttüğümüzü hizmetlerimiz sayfasında, tamamlanan işleri projelerimiz sayfasında görebilirsiniz. Elinizdeki sözleşme taslağının sigorta ve teminat maddelerini birlikte gözden geçirmek isterseniz iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
İnşaat All Risk Sigortası: Kat Karşılığında Kim Yaptırır, Neyi Kapsar?