Mevcut Binanın Deprem Performansı Nasıl Ölçülür? Karot, Bilgi Düzeyi ve Rapor

Bir binanın "sağlam görünmesi" ile deprem performansının gerçekten yeterli olması aynı şey değildir. Çatlak olmayan, boyası taze bir apartman, kolonlarındaki beton dayanımı düşükse veya etriye aralığı yönetmeliğin çok altındaysa yine de risk taşır. Mevcut bir binanın deprem davranışı ise tahminle değil, ölçümle ve hesapla ortaya konur: yapıdan veri toplanır, bu veri bilgisayar modeline girilir, çıkan sonuç yönetmelikteki performans hedefiyle karşılaştırılır. Bu yazı, o sürecin hangi sırayla işlediğini, maliklerin neyi sorması gerektiğini ve raporun nasıl okunacağını anlatıyor.

Özet: Mevcut bina deprem performansı; yerinde yapılan ölçümlerle (karot, donatı tarama, geometri ve zemin bilgisi) toplanan verilerin Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) Bölüm 15 esaslarına göre modellenmesiyle belirlenir. Her inceleme önce "bilgi düzeyi" denen bir güven katsayısı üretir: sınırlı, orta veya kapsamlı. Veri ne kadar eksikse hesapta binanın kapasitesi o kadar düşük sayılır. Sonuçta bina; hemen kullanım, kontrollü hasar, göçmenin önlenmesi gibi performans düzeylerinden birine yerleştirilir ya da hiçbirini sağlayamaz. Riskli yapı tespiti 6306 sayılı Kanun kapsamında lisanslı kuruluşlarca yapılır; kendi başına yaptırılan performans analizi ise güçlendirme veya yeniden yapım kararından önce maliklere teknik zemin sağlayan bağımsız bir çalışmadır. Rapordan sonra sıra karar aşamasındadır: güçlendirme, yıkıp yeniden yapım ya da mevcut durumun korunması.

Mevcut bina deprem performansı nedir?

Deprem performansı, binanın belirli bir büyüklükteki deprem etkisi altında ne kadar hasar göreceğinin yönetmelik ölçütleriyle hesaplanmış karşılığıdır. Sonuç "iyi" ya da "kötü" gibi bir yorum değil, tanımlı performans düzeylerinden biridir.

TBDY 2018, mevcut binalar için hasar sınırlarını ve bunlara karşılık gelen performans düzeylerini tanımlar. Kabaca şu mantıkla okunur:

Tablodaki düzeyler ve hasar sınırları yönetmelikte tanımlıdır; belirli bir binada hangi düzeyin hedef sayılacağı depremin düzeyine (yönetmelik DD-1 ile DD-4 arasında dört deprem düzeyi tanımlar) ve binanın kullanım amacına bağlıdır. Raporunuzda hangi deprem düzeyi için hangi sonucun çıktığını mutlaka satır satır kontrol edin.

Performans analizi hangi sırayla yapılır?

İşlem sırası her ofiste küçük farklarla yürür ama omurga aynıdır: bina bilgisi toplanır, yerinde ölçüm yapılır, bilgi düzeyi belirlenir, model kurulur, hesap yapılır ve sonuç raporlanır.

1. Mevcut belgelerin toplanması. Mimari proje, statik proje, yapı ruhsatı ve varsa iskân belgesi aranır. Belediye imar arşivi ve yapı denetim dosyası bu belgelerin ilk adresidir. Belge bulunamıyorsa bina, "projesi olmayan yapı" gibi değerlendirilir ve rölöve (yerinde tüm ölçüleri çıkaran çizim) çalışması gerekir.
2. Rölöve ve taşıyıcı sistem tespiti. Kolon ve perde yerleri, kat yükseklikleri, döşeme türü, sonradan açılan boşluklar, kesilmiş ya da kaldırılmış elemanlar projeyle karşılaştırılır. Birçok eski binada ticari alan açmak için yapılan tadilat bu aşamada ortaya çıkar.
3. Malzeme deneyleri. Betondan karot numunesi alınır, donatı tarama cihazıyla donatı yerleri ve çapı tespit edilir; gerekirse seçilmiş noktalarda paspayı açılarak donatı çapı ve etriye aralığı gözle doğrulanır.
4. Zemin bilgisi. Zemin sınıfı ve zemin etüdü varsa kullanılır; yoksa parselde yapılacak sondaj ve deneylerle belirlenir. Zemin sınıfı, binaya etki edecek deprem yükünü doğrudan değiştirir. Zemin etüdünün temel tipini nasıl belirlediğini ayrıca anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.
5. Bilgi düzeyinin belirlenmesi. Toplanan veri miktarına göre sınırlı, orta ya da kapsamlı bilgi düzeyi seçilir.
6. Modelleme ve hesap. Bina üç boyutlu modele aktarılır; yönetmeliğin izin verdiği doğrusal ya da doğrusal olmayan yöntemlerle kapasite ve talep karşılaştırılır.
7. Raporlama. Bulgular, hasar sınırları ve performans düzeyi sonucu raporlanır. Önerilen müdahale (güçlendirme türü ya da yenileme) rapora yazılır.

Bilgi düzeyi nedir, sonucu neden değiştirir?

Bilgi düzeyi, bina hakkında ne kadar güvenilir veri toplandığını gösteren katsayıdır. Veri azsa hesap, binanın malzeme kapasitesini kasıtlı olarak düşük tutar; yani "az ölçüm" bedava bir tasarruf değil, daha kötü bir sonuçtur.

TBDY'de bilgi düzeyi için üç kademe vardır ve her kademe bir bilgi düzeyi katsayısına bağlıdır. Sınırlı düzeyde katsayı en düşüktür, kapsamlı düzeyde en yüksektir (kapsamlı düzeyde 1,00). Bu katsayı, hesaplanan eleman kapasitelerini çarparak küçülttüğü için sonuçta binanın güvenli çıkma ihtimalini doğrudan etkiler. Kapsamlı bilgi düzeyine ulaşmak için projeyle uyumlu detaylı rölöve, yeterli sayıda karot ve donatı tespiti gerekir.

Maliklerin sorması gereken pratik soru şudur: "Bu rapor hangi bilgi düzeyiyle hazırlandı ve bu seçimin gerekçesi nedir?" Sınırlı düzeyde çıkan bir sonuç, ek ölçümle daha iyi bir tabloya dönüşebilir. Bu nedenle riskli çıkan ama sınırlı veriyle hazırlanmış bir raporun yeniden değerlendirilmesi, itiraz süresi içinde ele alınacak bir konudur. İtiraz süresi ve usulü için riskli yapı sürecini anlatan yazımıza ve ilgili idareden alacağınız tebligata bakın.

Karot testi ve donatı tarama sonuçları nasıl okunur?

Karot sonucu tek başına "geçti, kaldı" değildir. Önemli olan, sonucun binanın tamamını temsil edip etmediğidir: kat bazında, kolon ve perde gruplarında dağılımına bakılır.

Rapor okurken şu noktalara bakın:

• Beton dayanımı katlara göre tutarlı mı? Alt katlarda düşük, üst katlarda yüksek sonuçlar çoğu zaman dökümün farklı zamanlarda, farklı kalitede yapıldığını gösterir.
• Numune sayısı ve yeri belgelenmiş mi? Hangi kolondan, hangi katta alındığı krokide işaretlenmiş olmalıdır.
• Donatı bulguları projeyle uyuşuyor mu? Etriye aralığı geniş, donatı çapı projedekinden küçükse bu, beton dayanımından bağımsız bir zayıflıktır.
• Düşük sonuçlar nasıl ele alınmış? Bir numunenin düşük çıkması bütün binayı mahkûm etmez; ama sonucu gizleyen ya da hiç yorumlamayan bir rapor güven vermez.

Yeni yapımda beton kalitesinin küp numunesi ve karotla nasıl denetlendiğini, beton döküm kalite kontrolü yazımızda anlattık; mevcut binada aynı deneyler bu kez geriye dönük olarak uygulanıyor.

Riskli yapı tespiti ile performans analizi aynı şey mi?

Hayır. İkisi benzer veri toplasa da hukuki sonuçları farklıdır.

Bir binada karar vermeden önce bağımsız analiz yaptırıp sonucu riskli yapı sürecine taşımak mümkün olabilir; ama hangi raporun hangi süreçte geçerli olacağını başvuruda bulunacağınız idareden ya da lisanslı kuruluştan öğrenmelisiniz. Aksi halde yapılan çalışma resmi süreçte kullanılamayabilir.

Analizden sonra güçlendirme mi, yeniden yapım mı?

Performans analizi karar vermez, karara zemin hazırlar. Sonuç "sağlanamıyor" ya da "göçmenin önlenmesi" çıktığında maliklerin önünde iki yol vardır: güçlendirme veya yıkıp yeniden yapım.

Güçlendirmede genellikle mantolama, perde ilavesi, çelik çapraz ya da lifli polimer sargı gibi yöntemler kullanılır. Hangisinin uygun olduğu hasar türüne ve mimari kısıtlara bağlıdır. Güçlendirme maliyeti, kullanım alanındaki kayıp ve yeniden yapım maliyeti karşılaştırılmadan karar verilmemelidir; bu karşılaştırmanın nasıl yapıldığını kat malikleri kurulu açısından anlattığımız güçlendirme ve yeniden yapım yazımızda bulabilirsiniz. Yeniden yapım yoluna gidilecekse müteahhit seçimi, kat karşılığı sözleşmesinin kurgusu ve teminat düzenlemesi sonraki aşamaların konusudur.

Rapor teslim alınırken hangi sorular sorulmalı?

Rapor teslim edilirken tek bir sayfalık özet yeterli değildir; hesaba esas alınan varsayımlar yazılı olmalıdır. Toplantıdan önce aşağıdaki listeyi işaretleyin:

• Hangi bilgi düzeyi kullanıldı, neden?
• Kaç karot alındı, nereden, sonuçları nedir?
• Hangi deprem düzeyi için hangi performans sonucu çıktı?
• Hangi hesap yöntemi kullanıldı?
• Zayıf elemanlar hangileri, krokide gösterildi mi?
• Önerilen müdahalenin kaba maliyeti ve süresi nedir?
• Raporu hazırlayan mühendisin yetkisi ve sorumluluğu nedir?

Bu soruların cevabı yazılı olarak raporda yoksa rapor eksik demektir. Raporu yalnızca sonuç cümlesiyle kabul etmeyin.

Performans analizi ne kadar sürer, analiz sırasında binada yaşanır mı?

Analiz süresi binanın büyüklüğüne, belge durumuna ve numune sayısına göre değişir; kesin bir gün sayısı vermek doğru olmaz, teklif aşamasında yazılı iş programı isteyin. Saha çalışması genellikle bina boşaltılmadan yapılır. Karot alımı ve donatı tarama bazı dairelerde ve ortak alanlarda kısa süreli çalışma gerektirir; bu yüzden hangi dairelere girileceği önceden maliklere bildirilmeli, kat maliklerinin erişim izni toplantı tutanağına bağlanmalıdır.

Karot alınan noktalar sonradan tamir edilir. Tamirin kim tarafından, hangi malzemeyle yapılacağı teklifte yazılı olmalıdır; aksi halde bu kalem sonradan tartışma konusu olur.

Maliklerin sık yaptığı hatalar

Süreç teknik görünse de hataların çoğu teknik değil, organizasyonel hatalardır.

• Tek bir malikin kararıyla tüm bina adına iş yaptırmak. Ortak alan ve taşıyıcı sistem üzerinde yapılacak çalışma için malikler arasında yazılı mutabakat kurulmalı, giderlerin paylaşımı baştan netleştirilmelidir.
• Sadece fiyata göre ofis seçmek. Çok düşük teklif çoğu zaman düşük numune sayısı demektir; bu da düşük bilgi düzeyi ve daha kötü sonuç anlamına gelir.
• Raporu okumadan imzalamak. Tutanaklar ve hesap esasları arşivlenmelidir.
• Tadilatları gizlemek. Kolon kesen ya da duvar yıkan eski bir tadilatı saklamak, hesabın gerçeği yansıtmasını engeller ve asıl zararı bina sakinleri görür.
• Raporu sonuçsuz bırakmak. Rapor alınır, çekmeceye konur. Oysa raporun değeri, ardından gelen karardadır.

Numes Yapı bu süreçte nerede devreye girer?

Performans analizini yürüten, bağımsız bir mühendislik hizmetidir; asıl iş çoğu zaman analizden sonra, uygulama kararında başlar. Güçlendirme ya da yeniden yapım kararı çıktığında projenin uygulanması, şantiye organizasyonu ve teslim süreci taahhüt işidir. Bu aşamada hizmetlerimiz sayfasında anlattığımız çerçevede ilerliyor, projelerimiz sayfasında ise benzer ölçekte tamamladığımız işleri paylaşıyoruz. Şirketimizin çalışma biçimi hakkında bilgi için hakkımızda sayfasına göz atabilirsiniz.

Sonuç

Mevcut bir binanın deprem davranışını "eski, yeni" ya da "çatlak var, yok" diye değil; ölçülmüş malzeme verisi, doğru bilgi düzeyi ve yönetmelikle karşılaştırılmış hesapla değerlendirmek gerekir. Rapor ne kadar ayrıntılı veriye dayanıyorsa, ardından gelen güçlendirme ya da yeniden yapım kararı o kadar sağlam zemine oturur. Binanız için hangi yolun mantıklı olduğunu, elinizdeki raporu birlikte okuyarak değerlendirmek isterseniz iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.